Họ chỉ làm việc với những thầy xu, thầy đội, chứ không xúc tiếp với công nhân
Đồng cảnh ngộ với chúng tôi là những người dân đến từ khắp các thành thị trên sơn hà như Nam Định, Hải Dương, Hải Phòng, Phú Yên, Khánh Hòa. Hai hộ gia đình cùng chung sống trong một ngôi nhà. Những nhân chứng từng gắn bó và sang bao thăng trầm cùng làng Công Tra Lộc Thiện nay phần đông đã mất hoặc chuyển đi nơi khác. Theo tài liệu nghiên cứu của bảo tồn tỉnh Bình Phước, làng Công Tra Lộc Thiện được xây dựng từ năm 1940 với khoảng 50 căn nhà, mỗi căn có diện tích 20 – 40 m2.
Tuy nhiên, trong những năm kháng chiến chống Mỹ, nhà thờ nằm cuối làng đã bị bom đạn tàn phá, từ đó đến nay cũng bị bỏ hoang, không ai tiến thoái. Nhà này cũng là nơi trước khi đi làm, phu cao su phải hội tụ để điểm danh.
Cảnh bên trong của nhà Công Tra do Pháp xây dựng năm 1940. Làng 10 nằm lọt thỏm trên ngọn đồi thoai thoải được bao quanh bởi những rừng cao su ngút ngàn. Dưới sự dẫn đường của một cán bộ xã Lộc Thiện, chúng tôi đã đặt chân lên ngôi làng Công Tra cổ độc nhất còn lại hiện thời của tỉnh Bình Phước
Mục sở thị làng Công Tra Chúng tôi đến thăm làng Công Tra Lộc Thiện hay còn tên gọi khác là làng 10 (ấp 10, xã Lộc Thiện, huyện Lộc Ninh, tỉnh Bình Phước) vào một buổi sáng tháng Tám, sau cơn mưa đêm đầm đìa, những con đường đất đỏ dẫn vào làng trở thành trơn bóng như được tráng một lớp mỡ.
Để tiện lợi trong việc quản lý, kiểm soát phu cao su, chủ đồn điền đã xây dựng mỗi nhà cách nhau 30m, đánh số nhà từ phải qua trái, từ dãy trước đến dãy sau theo trật tự tăng dần. HOÀI THƯƠNG - QUYÊN TRIỆU. Họ canh giữ công nhân lỏng lẻo, bởi quanh đồn điền là rừng núi ngút ngàn, người dân lại lạ nước lạ cái, không rành địa hình nên ít người dám trốn.
Hơn nữa, lúc mới đi mộ, bít tất thẻ căn cước (chứng minh thư nhân dân) đã bị chủ đồn điền nắm giữ, chẳng thể đi đường chính được mà phải trốn đi bằng đường rừng.
Hai cuộc chiến tranh qua đi, những phu Công Tra này một phần tìm về quê cha đất tổ, một phần khác đã chuyển đi các vùng lân cận cữ nhịp làm giàu. Ngôi nhà tôi đang ở được xây từ lúc tôi vừa bốn tuổi, đến nay đã hơn 70 năm rồi, tôi chẳng sống được mấy nỗi nữa nên cứ để nguyên vậy, cũng không muốn sửa nhà làm gì!”.
Bà Nguyễn Thị Hoa (73 tuổi, ngụ tại ấp 10, xã Lộc Thiện) người sở hữu căn nhà nguyên thủy nhất làng cho hay: “Nhà tuy chật chội, nhỏ hẹp nhưng được xây dựng bằng gạch đúc nên khá vững chãi, chịu được mưa bão tàn phá.
Theo người dân trong vùng kể lại, vào những năm 60 của thế kỷ trước, thời kì phát triển thịnh vượng nhất của làng, dân số trong làng lên đến gần 300 hộ. Ông Trịnh Tiến Hưng (SN 1952, Phó ban điều hành ấp 10, xã Lộc Thiện) cho hay: “Làng Công Tra rưa rứa như mô hình tỉnh thành hiện đại khép kín bao gồm: Nhà ở của phu cao su; nhà kho; cửa hàng tạp hóa.
Hiện, làng Công Tra phần nhiều là dân tứ phương đến đây theo lời kêu gọi xây dựng kinh tế mới của chính quyền
Nhiều đêm đang ngủ, mái ngói rơi ngay đầu giường, sợ quá không dám ngủ lại.
Những nhà không có tiền xây nhà mới cũng gom góp tiền để sửa tường, thay mái, rất ít nhà còn giữ nguyên hiện trạng như ban sơ”.
Chỉ ít ỏi những gia đình đã không còn thân nhân, không có nhân lực lao động mới quyết định ở lại bám trụ với làng.
Căn nhà được ngăn đôi chính giữa bởi một tấm ván gỗ hoặc một mảnh vải. Bên cạnh đó, không ít gia đình là con cháu của những phu cao su thời Pháp. Mỗi dịp lễ tết, người dân thường rủ nhau đi chùa, tổ chức ăm mừng rất náo nhiệt. Tùy theo số người trong gia đình phu cao su được phân nhà lớn, nhà nhỏ. Tiếp chúng tôi trong ngôi nhà cổ nhất nhì làng Công Tra, cụ Lộc đưa mắt nhìn xa xôi, nhớ lại: “Vào những năm 40 của thế kỷ trước, bố mẹ tôi từ huyện Đông Quan (thái hoà) bị ép vào làm phu cao su tại đồn điền Lộc Ninh để có tiền trả nợ.
Tuy nhiên, không mấy ai biết và nhớ được lịch sử của làng. Hiện, làng Công Tra Lộc Thiện chỉ còn lại 24 căn, phân bố làm 4 dãy chạy dọc 2 bên con đường chính vào làng 10. Chính quyền xã đã kiến nghị lên sở VH-TT&DL Bình Phước để có biện pháp bảo tồn, tu chỉnh làng Công Tra duy nhất còn tồn tại này, nhưng chưa được phê duyệt…”
Ngôi nhà thầy xu vẫn được giữ nguyên hiện trạng từ những năm 1935 Chỉ tay về phía khu đồi cao trước mặt, bà Lộc kể thêm: “Chủ đồn điền người Pháp không ở chung trong Công Tra với dân phu cao su mà xây nhà riêng biệt trên đỉnh đồi cao nhất khu vực để dễ bề quan sát toàn đồn điền. Nếu gia đình nào đông con hoặc có nhu cầu làm thêm nhà bếp thì có thể nới rộng nhà bằng tre, nứa tự kiếm.
Cần bảo tồn làng Công Tra Lộc Thiện Ông Phạm Văn Vân (Cán bộ văn hóa - xã hội xã Lộc Thiện cho biết: “hiện thời, làng Công Tra Lộc Thiện đã xuống cấp nghiêm trọng. Cụ Hoàng Thị Lộc trong căn nhà cổ. Riêng làng Công Tra Lộc Thiện, chủ đồn điền còn xây thêm nhà thờ, chùa, nhà giữ trẻ và ít phòng học cho học trò tiểu học lớp 4, lớp 5 tương đương với lớp 1, lớp 2 thời nay.
Nên chi, số người đập bỏ, xây dựng nhà mới càng ngày càng nhiều. Nhà phu là nơi phu cao su đến để nhận và trả công cụ cần lao. Gặp “cư dân thứ thiệt” của Công Tra thời Pháp Thuở ban đầu, người dân Công Tra hồ hết là những dân cày nghèo khổ từ các tỉnh miền Bắc, miền Trung vì chịu không nổi cảnh đói rách, đành rời bỏ quê hương theo lời chiêu dụ của bọn “mộ phu” vào đồn điền cao su để tìm đất sống.
Chỉ còn chùa Vĩnh Lâm là ngôi chùa độc nhất tại làng Công Tra Lộc Thiện vẫn giữ nguyên kiến trúc xây dựng ban đầu, tượng Phật A Di Đà và Phật Di Lặc hiện đang được thờ phụng trong chùa cũng có từ ngày chùa mới được xây dựng”.
Ngôi nhà cổ nhất còn giữ nguyên hiện trạng tại Công Tra Lộc Thiện Các ngôi nhà trong làng Công Tra được xây dựng nhất quán theo một loại hình kiến trúc như nhau, đó là kiểu nhà hai mái với hai cửa chính, hai cửa sau và hai cửa sổ.
Nhiều người quá nhớ quê hương, không chịu nổi nên đã trốn vào rừng đi Campuchia, băng qua Lào rồi về Bắc”. Chỉ còn lại duy nhất một người còn lưu giữ và hoài niệm về những năm tháng cũ của làng 10, đó là cụ Hoàng Thị Lộc (78 tuổi, ở ấp 1, xã Lộc Thiện), người dân Công Tra “thứ thiệt” duy nhất còn lại hiện giờ.
