Nguyễn Nhã Tiên
Thế mà thế giới tranh Nguyễn Phan Chánh, những "Chơi ô ăn quan" hay "Em bé cho chim ăn", hoặc còn nhiều hơn thế nữa, công chúng thưởng ngoạn khắp mọi miền đều thuộc nằm lòng, thuộc như thơ, như nhạc.
Người ta kể lại rằng, do mồ côi cha từ sớm, cảnh nhà nghèo khó, Nguyễn Phan Chánh từ thuở lên mười đã tập luyện vẽ tranh, và biết vẽ đẹp các loại tranh dân gian truyền thống để bán, phụ giúp mẹ nuôi các em thơ.
Đi quanh quéo trên những con đường làng Tân Giang, quả tình những hình ảnh xưa trong tranh lụa Nguyễn Phan Chánh hình như mơ hồ đâu đây. Thế nên tranh ông, nơi đâu cũng phảng phất cái thần hồn quê Việt. Tôi đứng bên bệ thờ thắp nén hương hoài tưởng người xưa rồi bước ra lang thang dọc theo bờ sông cạn. Từ bấy, hình như liên miên bất tận cái bể vô thức trong ông là cái làng quê Việt xưa thường hằng hiện hữu.
Thông thường, người ta có thể thục thơ, nhạc của ai đó mà họ yêu thích, thuộc đến nỗi hòa tan vào vô thức. Nhưng để thục một họa phẩm như là thuộc thơ nhạc thì quả là hiếm. Quan điểm đó không có gì tranh biện, nhưng xét về phạm trù tương quan giữa thế giới và cái tôi nghệ sĩ của từng cá nhân (hào kiệt), thì sự thành công của mỗi tác phẩm nghệ thuật còn là kết quả của từng cái tôi nhân tài độc đáo.
Người ta còn nhớ bức tranh mang lại thành công buổi đầu của Nguyễn Phan Chánh là bức "Ruộng lúa", ông vẽ tham gia giải thi tem Bưu chính Đông Dương do Pháp tổ chức, và đã đoạt giải Nhất vào năm 1928 lúc đang còn là sinh viên.
Chuyện thời hoa niên ông đã sớm vẽ tranh bán ở các chợ, nhất là những phiên chợ Tết, có chút gì đó như là dự báo một định mệnh cho cả cuộc đời tài hoa của ông sau này. Gọi là nhà lưu niệm nhưng thực ra chẳng thấy hiện vật lưu niệm gì. Nào Tắm cho trâu, Đi chợ, Đi lễ chùa, Đôi chim bồ câu, cho đến Cầu ao, Xóm chài, Đền làng, Mùa đông đi cấy. Đồng lúa - nương dâu - sân đình - cánh cò bay tít tắp đồng xa
Nhà lưu niệm danh họa Nguyễn Phan Chánh được dựng trong một khu vườn nhỏ bên cạnh dòng sông. Cái dòng sông Tân Giang từng tắm gội tuổi thơ Nguyễn Phan Chánh thuở trăm năm trước giờ nó bồi lấp như thế này đây! Cạn khô nứt nẻ chơ vơ bùn đất và cây cỏ dại.
Là những đóa "hoa sớm" tỏa ngát hương sắc, kiến lập nên một rạng đông huy hoàng cho nền mỹ thuật, thuở đất nước còn lầm lũi trong bóng đêm. Tí hon sớm diễn tả thiên tài. Vài chiếc thuyền gỗ mục lâu đời như tự thời cổ tích xa xôi nằm gối bãi giống như bức tranh thủy mạc màu lam khơi gợi lại kí vãng một thời sông nước.
Vẫn biết đấy là từ vọng tưởng mà ra, nhưng nhìn đàn trẻ nhỏ tụ năm tụ ba vui chơi trên con đường làng, hình ảnh ấy khiến tôi hệ trọng đến tác phẩm tranh lụa "Chơi ô ăn quan" của Nguyễn Phan Chánh. Và cho dù số mệnh yểu dở dang, Phạm Hầu cũng đã kịp ghi tên mình thành một nét son trong buổi đầu lịch sử mỹ thuật Việt Nam hội nhập cùng thế giới.
Tuổi tên các họa sĩ đạt giải cao nhất tại các triển lãm tranh quốc tế thời bấy giờ như: Nguyễn Phan Chánh, Trần Văn Cẩn, Nguyễn Gia Trí, Phạm Hầu. Phạm Hầu cũng là một họa sĩ xuất thân từ Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, nhưng Nguyễn Phan Chánh là lớp sinh viên khóa trước nhất của trường từ những năm 1925, còn Phạm Hầu là khóa sau rốt 1940. Hàng bao nhiêu đề tài là bấy nhiêu hồi quang nhóc con về những làng quê xưa, như muốn dẫn đường, muốn cho con người ta thỏa mãn cái nhãn lực thưởng ngoạn về một quê quán xa xưa đã bị thời gian tước.
Các nhà phê bình khi viết về hội họa Nguyễn Phan Chánh thường nhắc đến người thầy của ông: Họa sĩ Victor Tardieu, với khuynh hướng đào tạo cho các sinh viên Việt Nam trở nên những họa sĩ thuần túy Việt Nam. Từ bức "Ruộng lúa" cho đến mãi về sau này những bức "Lội suối", "Tiên Dung và Chử Đồng Tử" và "Kiều tắm" là cả một hành trình thăm thẳm trải qua nửa thế kỷ cần lao sáng tạo, đã mang lại vinh quang không chỉ riêng ông mà còn cho cả nền Mỹ thuật giang sơn.
, Vớ hình ảnh, sắc màu đẹp đẽ đó đã là máu huyết tuần hoàn nuôi dưỡng ông ngay từ thuở thư. Và chính Nguyễn Phan Chánh là mẫu nghệ sĩ độc đáo ấy. Trời phong phanh mưa rơi, nhẹ như khói, mặc chiếc áo tơi "thuận lợi" xào xạc những âm thanh, tôi theo anh bạn văn nghệ Hà Tĩnh chạy xe máy quanh khắp phường phố ngoại thành, rồi ngoặt vào một con đường làng dọc theo một dòng sông đã khô cạn.
Tranh "Ô ăn quan".
